وقتی کبریت بی خطر خطر ساز می شود
همه ما حداقل برای چند بار هم که شده از کبریت استفاده کرده ایم، اما تا بحال فکر کرده اید که این کبریت چگونه و از کجا تولید شده و برای مصرف آماده می شود؟
روزگاران گذشته انسان برای روشن کردن آتش از سنگ آتشزنه (چخماق) استفاده می کرد، در برخی مناطق نیز با سایش طنابی کنفی بر روی قطعه چوبی خشک آن را به آتش می کشید. امروزه هیچکدام از این روش ها به کار برده نمی شود و اغلب مردم با کبریت یا فندک آتش روشن می کنند. کبریت وسیله ای ساده برای روشن کردن آتش است. البته در بسیاری از واکنش های شیمیایی، گرما و آتش تولید می شود، اما کبریت اختراعی نسبتا جدید است. روند ساخت کبریت را شاید معدود افراد مرتبط با این صنعت بداند که کبریت در 6 مرحله ساخته و بدست مصرف کننده می رسد.
عملیات مربوط به چوب، ساخت خمیر سر چوب کبریت، ساخت تویی قوطی کبریت، ساخت رویی قوطی کبریت، آماده سازی کبریت و بسته بندی کبریت مراحل ششگانه تولید کبریت از الوار است.
در مرحله عملیات مربوط به چوب، الوار ها توسط اره ای مدور به طول و اندازه های مورد نظر و مناسب بریده می شود. سپس تراشه های بدست آمده به اندازه های کوچکتر بریده و تقسیم شده و در پایان اندازه نهایی چوب کبریت توسط دستگاه خرد کن حاصل می شود.
چوب کبریت ها بوسیله دستگاه اشباع سازی، اشباع شده و سپس تا رسیدن به رطوبت 7 درصد خشک می شوند. پس از خشک شدن، دستگاه جدا سازی، تراشه های سالم را از تراشه های ناسالم جدا می کند. در مرحله ساخت کبریت ابتدا تراشه های سالمی را که جدا شده و پرداخت شده اند درون دستگاه جدا سازی ریخته می شود. این دستگاه، دستگاه ساخت کبریت نام دارد.
تراشه های جدا شده روی صفحاتی قرار گرفته و به پارافین و دیگر مواد شیمیایی مورد نیاز سر چوب کبریت آغشته می شوند. در مرحله ساخت قوطی کبریت، ورق های چاپ شده برای ساخت قوطی از چاپخانه دریافت و برش می خورند. مقوای برش خورده و تا نخورده نیز از انبار کاغذ دریافت می شود. سپس دستگاه ساخت قوطی، قوطی ها را شکل داده و قوطی ساخته می شود. سپس قوطی کبریت ها در بسته های 12 تایی بسته بندی شده و سپس بسته ها بصورت کارتن های 120 تایی بسته بندی شده و آماده حمل می شوند.
در سال 1669 ، کیمیاگری از شهر هامبورگ به نام«هنیگ براند» مشهور به دکتر «توتونیکوس» ، ضمن تلاش برای تبدیل فلزات دیگر به طلا، موفق به کشف فسفر سفید شد. این کشف را می توان سرآغاز اختراع کبریت دانست. ولی باید گفت که اولین کبریت شیمیایی در سال ۱۸۲۷ میلادی توسط «جان واکر» اختراع شد. این کبریتها چوبهای باریکی بودند که سرهای آنها نخست گوگردی شده و سپش در کلرات پتاسیم و گوگرد اکسیژنه آغشته میشد و در آخر در محلول اسید سولفوریک فرو برده میشد.
در سال ۱۸۳۰ میلادی شارل سوریای فرانسوی کبریت فسفری را اختراع کرد که با فسفر سفید ساخته میشد. بعدها این کبریت به کبریتی تبدیل شد که بر اثر مالش با کاغذ شیشهای آتش میگرفت. خمیر این کبریتها از کلرات پتاسیم، سولفور آنتیمون و آب صمغ بود. به دلیل خطر استفاده از فسفر سفید کارل رانس و لوندسترم فسفر بیشکل، را که مخلوطی از فسفر سفید و قرمز بود را به کار بردند.با این حال آلمانیها افتخار این اختراع را برای کامرر میدانند و اتریشیها و مجارها نیز آن را به اتین رومر و پرشل نسبت میدهند.
نخستین کارخانهٔ کبریت سازی جهان توسط کامرر آلمانی در سال ۱۸۳۲ میلادی در کشور آلمان ساخته شد. همچنین باید گفت که نخستین کارخانه کبریت سازی مکانیزه و صنعتی در ایران نیز در سال 1300 توسط خانواده خوییلر و با وارد کردن دستگاه های کبریت سازی از کشور سوئد ساخته و با نشان کبریت ممتاز تبریز و ستاره ممتاز وارد بازار شده است.
این کارخانه هماکنون قدیمیترین کارخانه فعال کشور محسوب می شود و با این وصف یک اولین دیگر باز هم به اولین های شهر تبریز اضافه می شود ولی متاسفانه و به گفته متولیان و صاحبان صنعت کبریت، این صنعت در حال نابودی و فنایی است.
تولید بیش از 50 درصد کبریت ایران در تبریز
محمد کبیر نجات مدیر عامل کارخانه کبریت ممتاز تبریز در این باره می گوید: در کل کشور 8 کارخانه تولید کبریت وجود دارد که 7 مورد از این کارخانه ها فعال هستند که از این تعداد 6 کارخانه در استان آذربایجان شرقی و 4 کارخانه در شهر تبریز فعالیت می کنند، کبیر نجات در ادامه افزود: درحال حاضر در کل کشور روزانه 5 میلیون قوطی کبریت تولید می شود که چیزی حدود 3 میلیون قوطی از این تعداد در استان آذربایجان شرقی تولید و عرضه بازار مصرف می شود.
وی کارخانه های فعال استان آذربایجان شرقی را کبریت ممتاز تبریز، ستاره ممتاز، ممتاز آذربایجان، تبریز، توکلی و کبریت مشکین معرفی کرد و افزود: بیشترین تولید این محصول در ایران در اختیار کارخانجات کبریت توکلی و ممتاز تبریز است.
همچنین فیروز صدقیانی مدیر عامل کارخانه کبریت تبریز نیز در این باره می گوید: کارخانه کبریت تبریز در سال 1341 توسط خانواده صدقیانی تاسیس شده است و در حال حاضر با حدود 145 نفر کارگر روزانه 530 هزار قوطی کبریت استاندارد تولید و روانه بازار می کند.
چین و پاکستان عمده مشکل کبریت ایران
مدیر عامل کارخانه کبریت ممتاز تبریز در مورد مشکلات موجود در عرصه صنعت کبریت سازی می گود: این صنعت از سال 84 دچار مشکلات فراوانی شده است که امروز بعد از گذشت 6 سال رو به نابودی و فنایی است.
کبیر نجات ورود قاچاق کبریت و فندک های غیر استاندار را عمده مشکل این صنعت عنوان کرده و می گوید: ورود کبریت های غیر استاندار و خطر ناک از جهت اشتعال مجدد بعد از خاموش شدن و نیز فندک از کشور های چین و پاکستان با قیمت پایین واقعا باعث ایجاد مشکلات فراوانی شده است. وی می افزاید: طبق مصوبه مجلس کالاهای غیر استاندار حق ورود به بازار ایران را ندارند، ولی متاسفانه مسئولین اداره استاندارد اصلا به این موضوع توجهی نمی کنند و هیچ کس در این مورد پاسخگو نیست.
فیروز صدقیانی، مدیر عامل کارخانه کبریت تبریز نیز در مورد مشکلات این صنعت کهن می گوید: سال گذشته یک میلیون و 350 هزار کارتن فندک غیر استاندار (معادل 1.5 سال مصرف کبریت ایران) با قیمت بسیار پایین وارد کشور شده است، ولی هیچ یک از مسئولین اداره استاندارد در این مورد کاری نکرده اند.
صدقیانی همچنین می گوید: به تازگی کبریت های غیر استاندارد و قاچاق چینی با آرم کارخانجات ایرانی تولید و به بازار ایران وارد شده است.
قبض گاز 1.7 میلیاردی بعد از حذف یارانه ها
مدیر عامل کارخانه کبریت ممتاز در مورد تاثیرات حذف یارانه های حامل های انرژی می گوید: بعد حذف یارانه ها بهای گاز مصرفی کارخانه بصورت وحشتناکی افزایش یافته است بطوریکه آخرین صورتحساب گاز مصرفی کارخانه رقم یک میلیارد و 780 میلیون ریال را نشان می دهد.
همچنین مدیر عامل کارخانه کبریت تبریز نیز در این باره می گوید: با حذف یارانه های برق و گاز از واحد های صنعتی، بهای این حامل های انرژی 10 برابر افزایش یافته است و واقعا این افزایش قیمت ها به تولید کنندگان فشار وارد می کند.
هزینه های تحمیلی، عامل افزایش قیمت تمام شده کبریت
محمد کبری نجات در مورد قیمت تمام شده هر بسته هزار تایی کبریت می گوید: هر کارتن کبریت که شامل هزار قوطی کبریت می شود برای تولید کننده 210 هزار ریال هزینه دارد، در حالیکه قیمت فروش خالص هر کارتن در بازار 160 هزار ریال است. یعنی تولید کننده در هر کارتن 50 هزار ریال یعنی چیزی حدود 25 درصد ضرر می کند. وی می افزاید: تحمیل هزینه های اضافی، از قبیل حذف یارانه ها، افزایش مبالغ عوارض و دارایی، 4 درصد ارزش افزوده و... عامل این ضرر و زیان می باشد.
صدقیانی مدیر عامل کارخانه کبریت تبریز نیز در این باره می گوید: 50 هزار ریال ضرر و زیان وارد شده از نقدینگی و سرمایه در گردش تامین می شود و همین ضرر و زیان ها باعث شده که کارخانه ها یکی پس از دیگری اعلام ورشکستگی نموده و کارگران خود را اخراج نمایند.
وی ادامه داد: کارخانه ما هم اکنون با 33 درصد ظرفیت خود و بصورت یک شیفته فعالیت می کند که اگر این وضعیت ادامه داشته باشد چیزی طول نخواهد کشید که صنعت تولید کبریت در ایران کلا از بین خواهد رفت.
مقابله با قاچاق و حمایت از تولید کننده تنها راه نجات
مدیر عامل کارخانه کبریت ممتاز در پایان می گوید: اگر حمایت های لازم از تولید کنندگان این صنعت کهن که چیزی حدود 100 سال در ایران قدمت دارد انجام شود و همچنین از ورود غیر مجاز کبریت های غیر استاندارد چینی و پاکستانی جلوگیری شود، می توان مشکل را تا حدودی حل کرد.
کبیر نجات افزود: عرضه مواد اولیه با قیمت مناسب و صدور مجوز واردات مواد اولیه از کشور های خارجی را یکی از راه های حمایت دولت از این صنعت دانست.
اشتغال مستقیم 600 نفر توسط صنعت کبریت
سرپرست صنایع و معادن استان آذربایجان شرقی در مورد وضعیت صنعت کبریت و کبریت سازان فعال در استان به خبرنگار فارس در تبریز گفت: استان آذربایجان شرقی دارای 5 واحد کبریت سازی است که در حال حاضر 4 واحد فعالیت می کنند.
وی در ادامه افزود: در حال حاضر کارخانه کبریت ممتاز تبریز با بکارگیری 140 نفر با 70 درصد ظرفیت، کارخانه کبریت ستاره ممتاز با بکار گیری 100 نفر با 70 درصد ظرفیت، کارخانه کبریت سازی تبریز با بکارگیری 145 نفر و کارخانه کبریت سازی 29 بهمن تبریز با بکار گیری 200 نفر به ترتیب با 30 و 50 درصد ظرفیت خود در استان فعالیت می کنند و کارخانه کبریت سازی ممتاز آذربایجان متاسفانه بدلیل عدم کشش بازار و انباشت کبریت در انبار ها بدلیل قاچاق کبریت های غیر استاندارد تعطیل است.
محمد علی عسگری در ادامه یاد آور شد: صنعت کبریت سازی با قدمت 90 ساله حدود 75 درصد کبریت مصرفی کشور را تولید می کند.
وی در ادامه با اشاره به اشتغال زا بودن این صنعت در کشور گفت: در سال های گذشته بالای 1000 نفر در این صنعت اشتغال داشتند که در حال حاضر این رقم به 600 نفر کاهش یافته است.
حمایت از واحد های صنعتی و تولیدی وظیفه دولت است
سرپرست صنایع و معادن استان در مورد مشکلات موجود در این صنعت نیز توضیحاتی داد و گفت: تهیه مواد اولیه از قبیل کلرات و فسفر که حدود 80 درصد مواد اولیه این واحد ها بوده با قیمت بالا تهیه می شود و توان رقابت و برابری با کبریت های خارجی غیر استاندارد را ندارند.
وی ادامه داد: عدم نقدینگی و نبود وام های کم بهره، ورود کبریت های غیر استاندارد و قاچاق از طریق مرز های پاکستان، چین و عراق، ورود انواع فندک های وارداتی و غیر استاندارد و فروش کبریت برابر با قیمت تمام شده کبریت از جمله مشکلات دیگر این واحد های صنعتی است.
عسگری جلوگیری از قاچاق کبریت از مرزهای ورودی، کاهش تعرفه های گمرکی و عوارض سود بازرگانی برای صادرات محصولات تولیدی، افزایش تعرفه های گمرکی برای کالا های وارداتی، ایجاد امنیت در داد و ستد برای تجار، کاهش ضریب مالیاتی به منظور حمایت از تولید کنندگان و افزایش سرمایه گذاری و همکاری سیستم بانکی در خصوص اعطای تسهیلات برای بازسازی و نوسازی این صنعت را از راه کارهای نجات این صنعت از بحران عنوان کرد و گفت: : حمایت از واحد های صنعتی و تولیدی وظیفه دولت است و دولت مصمم است تمام نیاز های واحد های تولیدی و صنعتی را تامین نماید و در همین راستا جلسات متعددی با حضور صاحبان صنایع برگزار شده است و نوسانات موجود بازار بررسی شده است.
وی ادامه داد: دولت برای جلوگیری از هرگونه مشکل در تولید حل مشکل نوسانات قیمت دلار را در سرلوحه فعالیت های خود قرار داده است و درصدد است هرگونه مشکلی که مانع تولید می شود از میان بردارد.
سخن آخر
تا به حال ده ها هزار نفر از ایرانیان به واسطه این صنعت بازنشسته شده اند و هزاران نفر نیز در حال فعالیت در این صنعت قدیمی در کشور هستند، اما به گفته صاحبان صنعت کبریت سازی، این کهن صنعت رفته رفته رو به نابودی و فنا است و همت مدیران و مسئولین را می طلب تا شاید بتواند از باتلاق مرگ و نابودی نجات یابد.